Geschiedenis van de Filosofie, Uncategorized

Locke’s politieke filosofie samengevat

220px-locke_treatises_of_government_pageNatuurtoestand

Locke volgt in zijn politieke denken een strategie die eerder o.a. door Thomas Hobbes is toegepast. Deze strategie is door de legitimiteit van de staat en haar vormgeving af te wegen door de huidige toestand waarin er van een staat sprake is te vergelijken met een toestand waarin we deze volkomen ontberen. Deze laatste toestand heet de natuurtoestand.

Dit gedachte-experiment is veilig thuis uit te voeren:

Hoe zou het met ons aflopen als we geen enkele afspraak zouden hebben gemaakt? Hoe meent u dat het met u zou aflopen als de rechtspraak en de politiemacht worden opgeheven?

Natuurtoestand bij Hobbes

De argumentatiestructuur van dit argument is eenvoudig: indien we ons een situatie voorstellen waarin er geen overheid bestaat, zijn we beter in staat de waarde van deze overheid in te schatten.

Bijvoorbeeld, enkele jaren voordat Locke begint aan zijn Treatise heeft Thomas Hobbes in de Leviathan betoogt dat het leven in de natuurtoestand (gezien de menselijke psychologie) noodzakaleijk rampzalig zal zijn. Indien er geen overheid is, eindigt de wereld in een strijd van allen tegen allen, waarin het leven van ieder mens kan heten te zijn: “Solitary, poor, nasty, brutish, and short” (Leviathan 1.9.9). 

Om die reden meent Hobbes dat íedere staat die ons uit de natuurtoestand redt legitiem is. Dictaturen zijn daarbij geen uitzondering. Sterker nog, liever rust onder een enkele absolute heerser, dan een burgeroorlog van elkaar bestrijdende bendes.

 

Natuurrecht

Voor iedere natuurtoestand-theoreticus is het vervolgens een belangrijke vraag of er zonder dat de mens hier afspraken over maakt er toch reeds bepaalde principes gelden. Locke is een auteur die (grotendeels) in tegenstelling tot Hobbes meent dat dit inderdaad het geval is. Sterker nog: sommige zaken zijn goed of slecht, zonder dat we dit eerst moeten afspreken. Er is daarom een natuurrecht. 

In de natuurtoestand hoeven we daarom geen oorlog van allen tegen allen te vrezen. De mens zal uit nature proberen het natuurrecht te beschermen.

Het gaat bij Locke bovenal om de volgende drie waarden: leven, vrijheid, bezit. Deze laatste term kan wat Locke betreft ook gebruikt worden voor het geheel van alle drie waarden (omdat leven en vrijheid gezien kunnen worden als bezit van eigen lichaam).

Uit deze waarden volgt het recht om niet gevangengezet, vermoord, of bestolen te worden. Ook volgt de plicht om anderen niet gevangen te zetten, te vermoorden, of te bestelen.

Locker merkt op: “But though this be a state of liberty, yet it is not a state of licence: though man in that state have an uncontroulable liberty to dispose of his person or possessions, yet he has not liberty to destroy himself, or so much as any creature in his possession, but where some nobler use than its bare preservation calls for it.” (Second Treatise on Civil Government, II.6)

Opnieuw, hiervoor zijn geen afspraken nodig. Dit alles volgt uit de menselijke natuur, en deze gedachte klinkt door in de Amerikaanse grondwet: “We hold these Truths to be selfevident, that all Men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty, and the Pursuit of Happiness […]”

 

Bezit

cut_down_almond_trees_at_mystras_-_panoramio.jpg

Bezit komt volgens Locke tot stand door arbeid. In de natuurtoestand is een stuk land van niemand. Maar een stuk bewerkt land is van de persoon die het bewerkt heeft (of dienaren en slaven heeft die dit namens hem hebben gedaan). Op dezelfde manier is een boom van niemand, maar een omgehakte boom wel. De natuurtoestand kent daarom al bezit.

‘Bezit’ zal bij Locke het grote woord blijken te zijn. Men zegt wel spottend: ‘voor Locke is ‘zijn’ ‘hebben”. Toch stelt Locke enkele grenzen aan wat redelijkerwijs verworven kan worden in de natuurtoestand:

  1. Je mag slechts in bezit hebben wat je kunt gebruiken
  2. Je mag niet bezitten en dan verspillen
  3. Er moet voldoende voor anderen overblijven

(Tussen haakjes: Locke zal deze principes ook gebruiken om slavernij en kolonisatie goed te keuren. Immers, ten eerste hebben de slaven geweigerd door strijd en zelfmoord aan de slavernij te ontsnappen, en is hun toestand dus hun eigen schuld. Ten tweede verspillen de inheemse volkeren in Amerika de enorme rijkdom die hun land zou kunnen opbrengen als het beter verbouwd zou worden).

 

Sociaalcontract

Bij een andere auteur, Thomas Hobbes, in het boek de Leviathan, wordt de natuurtoestand omschreven als een ‘strijd van allen tegen allen’. Iedere overheid is daarom beter dan geen overheid.

Dit is bij Locke niet terug te vinden. De natuurtoestand is de aangename toestand waarin de primitieve volkeren op de aarde nog steeds leven. Het is een toestand waarin onrecht reeds wordt afgestraft, en moord reeds verboden is. Toch is ook volgens Locke op de langer termijn de natuurtoestand onhoudbaar, en zullen moderniserende volkeren komen tot het stichten van een staat met instituties en wetgeving. De reden voor deze ontwikkeling is dubbel:

  1. Wanneer niet-bederfelijke goederen (geld) een grote rol gaan spelen, blijkt eindeloze vermeerdering van kapitaal mogelijk zonder dat er ‘verspild’ wordt.
  2. De bevolking neemt toe over de tijd.

En dat heeft weer twee grote gevolgen:

  1. Ongelijkheid in bezit.
  2. Risico van schaarste

En dat leidt weer tot onwenselijke risico’s:

  1. Diefstal wordt steeds aantrekkelijker
  2. Niemand is bij kracht om dieven of rovende bendes voor lange tijd tegen te houden

Het zijn de mensen die werken en iets te verliezen hebben die er daarom toe komen om het recht op bezit niet alleen vanuit de natuur gegarandeerd te hebben, maar om ook te kunnen rekenen op zekerheid van dit bezit in een samenleving die dit bezit erkent. En om die reden stelt men op goede grond een staat middels een sociaal contract.

(Het is op te merken dat Rousseau het sociaal contract zag als een valstrik, precies omdat de rijken hier het meest te winnen hebben. Hij maakt zich zorgen om de ongelijkheid en de ontheemdheid die dit kan creeëren. Zie het ‘Vertoog over de Ongelijkheid’, dat van invloed is geweest op o.a. Karl Marx.)

 

Liberalisme

Vanwege de manier waarop Locke dit sociaal contract ensceneert, wordt hij één van de grondleggers van het politieke liberalisme:

  1. Soevereiniteit: De legitimiteit van de overheid is afhankelijk van het volk, en deze overheid kent daarbuiten geen legitieme autoriteit over haar burgers
  2. Niemand boven de wet: De overheid garandeert rechten die mensen reeds uit nature hebben. De overheid kan daarom niet boven de wet staan.
  3. Nachtwakersstaat: De overheid garandeert alleen deze rechten, en bovenal het bezit. Het garandeer niet verdeling van dit bezit, verzekeringen, sociale gelijkheid, etc. Er blijft (te?) veel verantwoordelijkheid voor de individuele burger over.

 

De Trias Politica

Verder noemt Locke in het voorbijgaan de bouwstenen van de Trias Politica:

  1. Rechtgevende macht: ‘Een gevestigde, vaste, algemeen bekende wet, met algemene instemming aanvaard en erkend als de standaard voor goed en kwaad’
  2. Rechtsprekende macht: ‘Een erkende en onpartijdige rechter’
  3. Uitvoerende macht: ‘De macht om het vonnis […] kracht bij te zetten en op gepaste wijze te voltrekken’

28449

Deze principes zullen later (1748) door Montesquieu neergepend worden in een essay met de naam ‘Over de geest van de wetten’. Deze tekst zal later als grote inspiratie werken op de steeds democratischer wordende Westerse landen.

(Het is een interessante kwestie, maar het voert te ver, om te spreken over wat er precies misgaat als deze drie pilaren van de rechtsstaat niet gescheiden blijven:

  1. Wat als de rechtgevende macht ook de rechtsprekende macht is?
  2. Wat als de rechtsprekende macht ook de uitvoerende macht is?
  3. Wat als de uitvoerende macht ook de rechtgevende macht is?

Nota bene: het lijkt mij voor de hand te liggen in deze context ook naar de moderne politiek te kijken. Trump lijkt de rechtspraak niet legitiem te achten omdat deze hen niet met hem eens is. Erdogan lijkt rechters met afwijkende meningen te elimineren, ipv te eisen dat het apparaat van de rechtspraak dit intern afhandeld).

 

Bibliografie

Locke, J., (1988), Two Treatises of Government, Cambridge University Press

Peperstraten, F., (2007), Samenleving ter Discussie: een inleiding in de sociale filosofie, Uitgeverij Coutinho 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s